Chronische pijn

Introductie

Wat is pijn? Pijn is beleving of ervaring die voor iedereen anders is. De manier hoe mensen pijn ervaren en hoe ze er mee omgaan verschilt. Vraagt aan tien mensen om pijn te omschrijven en je zult verschillende antwoorden krijgen. Een internationale organisatie die pijn bestudeert, the International association for  the study of pain (IASP) beschrijft pijn als volgt: Pijn is een onplezierige sensorische en/of emotionele ervaring die in verband wordt gebracht met actuele of potentiële weefselbeschadiging, of in dergelijke termen wordt beschreven.  Een mooie omschrijving maar wat betekent dit precies?

De functie van pijn

Pijn is een beschermingsreactie. Het beschermt onszelf tegen schade die er is of zal kunnen komen (potentiële schade). Denk hierbij aan je hand die je boven een kaars houdt. Je hand gaat pijn doen en je trekt deze terug. Je hand is nog niet verbrand maar er was al wel pijn. De pijn waarschuwt ons daarbij niet voor schade die al gemaakt is maar die er eventueel zou kunnen komen als je je hand langer boven het vuur zal hebben gehouden. Daarbij helpt pijn ook beschadigd weefsel te herstellen. Pijn stimuleert de aanmaak van substantie P, dit is een neuropeptide die onder andere een rol speelt in het ontstekingsproces. Een ontstekingsproces is handig het zorgt er namelijk voor dat een beschadigd weefsel geneest. De vijf klassieke symptomen van een ontstekingsreactie zijn: roodheid (rubor), warmte (calor), zwelling (tumor), pijn (dolor) en functieverlies (functio laesa). 

De geschiedenis van pijn 

Het idee over het ontstaan van pijn is in de jaren flink veranderd. Het is belangrijk om te weten dat in de afgelopen 20 jaar we meer over pijn hebben geleerd dan de 1000 jaar daarvoor. Het is dan ook niet zo gek dat dingen die we nu weten over pijn daar vroeger heel anders over werd gedacht. Het idee dat pijn een gevolg is van meerdere factoren ten opzichte van alleen een lichamelijk beschadiging is voor veel mensen (waaronder hulpverleners) soms dan ook moeilijk te bevatten.

Hoe krijgen we pijn

Laten we beginnen bij het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel is verantwoordelijk voor alles wat we doen. Wat we doen en hoe we denken wordt allemaal bepaald door het zenuwstelsel. Je kan het zenuwstelsel in twee groepen verdelen. Het centrale zenuwstelsel (CZ) bestaande uit het brein en het ruggenmerg en het perifere zenuwstelsel (PZ) bestaande uit alle zenuwen die het lichaam in lopen vanuit de rug.

Het CZ en met name het brein is verantwoordelijk voor het aansturen van het lichaam. Het krijgt informatie binnen van het PZ en als er actie ondernomen wordt zet het CS een actie uit die vervolgens via het PZ op de juiste plek aankomt zodat de actie kan worden ondernomen door bijvoorbeeld een spier. Belangrijk om te weten is dat het brein geëvalueerd om jou zo goed mogelijk te laten overleven, niet om zo goed mogelijk de werkelijkheid aan te nemen. Dat klink misschien gek, maar we zijn niet zo goed in het waarnemen van wat er werkelijk gebeurt. Denk maar eens aan zo’n video waarbij er een ballerina ronddraait en je moet bepalen of deze naar links of naar rechts draait. Of misschien heb je wel een “Mama Appelsap” gehoord. Hierbij hoor je een Nederlandse tekst in een liedje uit een andere taal. Onze perceptie en onze waarneming kan dus beïnvloed worden.

Video van de ballerina: https://www.youtube.com/watch?v=2RSsoTJA6cA

Video mama appelsap: https://www.youtube.com/watch?v=XWco7oZ9XYQ&t=17s        

Verder met pijn. Pijn zoals we eerder hebben gelezen is niet altijd het gevolg van schade maar ook potentiële schade. Potentiële schade is een lastig begrip maar ik zal je het proberen te laten ervaren. Knijp maar eens in een gevoelig plekje van je arm. Laat maar los als het pijn begint te doen. Is je arm al kapot? Waarschijnlijk niet, maar toch heb je pijn ervaren. Dit experimentje laat zien wat potentiële schade is. Je brein geeft hier namelijk een signaal af: Als je doorgaat met knijpen maak je je huid kapot. Pijn is dus een beschermingsreactie die kan optreden voordat iets kapot gaat. Super handig, want als je pas reageert als je arm kapot is ben je altijd te laat. Het brein maakt hierbij een inschatting op basis van de informatie die het PZ afgeeft in de arm. Dus er hoeft niks kapot te zijn aan het lichaam om toch pijn te ervaren. Maar dat is niet het enige dat nodig is om pijn te krijgen.

Lichaam, geschiedenis, omgeving en de psyché

Pijn kan dus een reactie zijn op een inschatting dat er iets lichamelijk beschadigd kan raken. Deze inschatting kan door verschillende factoren wordt beïnvloed. Aller eerst is het wel belangrijk dat er een signaal van het lichaam naar het brein toe komt. Dit signaal is nog geen pijn maar kan een waarschuwing zijn, let op! Onze huid wordt ingedrukt, of wordt warm of ik voel wat scherps. We hebben verschillende zenuwen die verschillende signalen kan waarnemen maar dat signaal is nog geen pijn. Het is een waarschuwing dat er iets is gedetecteerd.

De geschiedenis van een persoon omtrent pijn speelt belangrijke rol. Als we eerder op een plek een beschadiging of pijn hebben gehad dan is de kans groter dat we op de zelfde plek weer pijn krijgen. Dit is niet gek want het zenuwstelsel leert. Denkt aan een vaccinatie. Bij een vaccinatie krijgen we een deel van het virus ingespoten zodat als het virus weer opkomt dat het lichaam sneller reageert.

Ook de omgeving waar iemand zich bevind speelt een rol. Als je pijn heb aan je been en je staat op een berg en je moet nog helemaal naar beneden lopen dan is dit een probleem en kan pijn daarbij versterken. Terwijl als je op een leuk feestje bent en je lekker op de bank kunt zitten kan je minder last  ervaren.

Emoties en gedachten spelen ook een rol. Als we emotioneel gestrest zijn en het gevoel hebben dat de pijn het resultaat is van een lichamelijke beschadiging of bang zijn dat de pijn nooit meer over gaat kan het brein daarop reageren. Ontspannen en geruststellende gedachten kunnen helpen pijn te dempen.

Chronische pijn (CP)

Zoals je kan zien wordt pijn dus door meerdere factoren beïnvloed, het is dus een multifactorieel probleem. Bij CP zijn er verschillende factoren die de pijn aanhouden, welke dat precies zijn is voor iedereen anders. Bij CP is pijn dan ook geen reactie meer op lichamelijke schade maar een opstapeling van factoren die pijn in stand houd. Waarbij pijn een handig en functioneel (handig) systeem is, is CP een disfunctioneel (onhandig) systeem. Het remt herstel en belemmerd de persoon in het uitvoeren van bewegen.

Hoe langer pijn aanhoud hoe sneller en effectiever het pijn-systeem in het brein wordt. Zoals we eerder hebben gelezen kan het lichaam leren. Ook het zenuwstelsel leert. Denk hierbij aan een orkest die verschillende nummers kan spelen, het speelt Beethoven, Mozart, Bach, misschien wel de Rolling Stones. Maar nu wordt het orkest gevraagd nog maar één nummer te spelen, het “pijnlied”. Alle muzikanten specialiseren zich in het spelen van het lied en de muzikanten die niet nodig zijn worden op inactief gezet. Voor je het weet is het orkest heel goed in het spelen van het nummer maar kunnen ze geen ander nummer meer spelen. Alle muzikanten die belangrijk waren voor de andere liederen spelen namelijk niet meer mee.

Dit lerende zenuwstelsel wordt neuro-plasticiteit genoemd. Dit komt niet alleen voor bij CP. Professionele violisten hebben een beterontwikkelde representatie van hun rechter hand in het brein. Als deze violisten een wondje hebben aan hun rechter hand doet deze ook meer pijn dan aan hun linker. 

Dit systeem kan je gelukkig ook weer omdraaien en dat is het doel van de behandeling van CP.  Zoals we hebben gezien kunnen verschillende factoren een onderdeel zijn van CP. De oplossing is dan voor iedereen ook anders maar is altijd Multi-factoreel (meerdere factoren). Omdat niet iedereen last heeft van de zelfde mix kan een behandeling er per persoon anders uitzien. De uitleg van pijn, leren bewegen met pijn en ontspanning zijn methodes die kunnen bijdragen aan de behandeling.